ديگر باشد بدل فصد دواى مسهل مثل مطبوخ فواكه و خيارشنبر به هليله‌ى زرد استعمال نمايند و قرص كهربا از يك درم تا يك مثقال با نيم درم گل قبرسى به آب بارتنگ يا آب خرفه كه در آن قدرى سماق مالديه باشند بدهند و يا گل حبرسى يك درم كهربا در يوند چينى هر واحد نيم درم صمغ عربى چهار دانگ باريك سائيده در آب سماق يا آب بارتنگ يا آب عصى الراعى دهند اگر در اينجا سرفه شديد باشد قرص خشخاش به اندكى كهربا و گل قبرسى همراه شربت عناب يا شربت خشخاش يا آب بارتنگ بدهند و اين قرص نيز نافع نفث الدم است گل قبرسى يا مختوم و كهربا و عصاره‌ى ليحته‌اليس و اقاقيا و شاخ گوزن سوخته و طباشير هر واحد دو درم تخم خرفه كتيرا صمغ عربى گشينز بريان خشخاش هر واحد سه درم همه را باريك سائيده به لعاب اسپغول سرشته به وزن يك مثقال قرص سازند و يك قرص به آب بارتنگ و آب خرفه و قدرى شربت خشخاش بخورند . و ايضا كهربا و بسد و مرواريد و شاخ گوزن سوخته و دوغ محرق و شادنج مغسول هر واحد سه درم كشنيز خشك سماق نشاسته صمغ عربى گلنار گل سرخ تخم خرفه هر واحد پنج درم طباشير اقاقيا عصاره‌ى ليحه التيس هر واحد و درم همه را باريك سائيده و به آب سماق يا به آب منقوع گلنار . و اگر سعال شديد باشد لعاب اسپغول سرشته به وزن مثقال قرص سازند و به آب خرفه . و اگر سرفه شديد نباشد به آب بارتنگ و آب سماق بدهند و اين سفوف نيز نفث الدم را سودمند است تخم خرفه صمغ عربى كتيرا كشنيز بريان گل ارمنى شاخ گوزن سوخته نشاسته بزر قطوناى بريان هر واحد شش درم گل قبرسى ده درم اقاقيا رپوند چينى هر واحد سه درم تخم حماض كبريا طباشير هر واحد چهار درم سواى بزرقطونا همه را سائيده دو درم به بعض سياه قابضه‌ى مذكوره و شربت خشخاش و عناب بخورند و بر سينه صندل و گلاب و قيروطى معمول به گلاب و آب بارتنگ و آب عصى الراعى و آب برگ خرفه به روغن گل موم و سفيد ضماد نمايند و غذا اگر تپ نباشد چوزه‌ى مرغ يا دراج يا تيهوياتدر و مطبوخ به آب سماق يا حصرم يا زرشك گشينز خشك يا تر همراه نان سميد با جوارى و مانند آن دهند و يا حسودى معمول به نشاسته و خشخاش سوده با قدرى شكر بدهند و از اشياى ترش و مالح و حريف پرهيز كنند و حفض و راحت و سكون در مواضع بارده اختيار نمايند و از حمام احتراز كنند و از كلام قوى منع سازند و چون سعال عارض شود اندك اندك بسرفند در آب نوشيدنى گل قبرسى و ارمنى و طباشير اندازند . سعيد صاحب مغنى گويد كه علاج خروج خون از امتلا به فصد باسليق و تعديل طبع به شربت بنفشه و تقليل غذا كنند و چون خون بند شود به چوزه‌ى مرغ و آب سماق و كشنيز سبز غذا سازند . و گويند كه اگر انفتاح عروق از حدت خون باشد بايد كه به زودى متوجه حبس آن نگردند بلكه بگذارند كه قدرى خون برآيد و بعد از آن مبروده‌ى مرطيه مغزيه مانند ماء الشعير و بزرقطونا و شيره‌ى تخم خيارين و مانند آن علاج نمايند . ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه اگر سبب نفث الدم كثرت خون در بدن باشد و بدان سبب رگى كشاده شود ابتدا به فصد باسليق نمايند و خون به تفايه در دو سه روز برآرند تا حفظ قوت ماند و بر ماء الشعير كه در آن عدس مقشر و عناب و سفرجل و حب الآس و زعرور و خرنوب شامى پخته باشند قناعت كنند و نان در آب سرد يا به مزواره بارد بالفعل و القوة ثريد كرده بخورند و عناب تر سود دارد و خائيدن برگ خرفه و آب او فرو بردن سخت سودمند است و بعد سه روز از فصد اگر قوت مساعد باشد تليين طبع به آب لبلاب كوفته افشرده با شكر يا به چهار درم بنفشه‌ى خشك سائيده به جلاب آميخته نمايند . و اگر مطبوخ هليله دهند جائز است و بايد كه مريض راست بنشيند و حركت كمتر كند و بر پهلو نخسپد تا اجزاى سينه او بر هم نيفتد و موضع جراحت منضغط نشود و سرفه پيدا گردد . و اگر به آن سعال شديد نباشد به سركه و گلاب غرغره كنند تا خون كه در ريه منعقد شده باشد برآيد . و اگر قدرى از اين سركه و گلاب بنوشند روا باشد . و اگر سرفه سخت باشد از سركه پرهيز كند و تسكين سعال به لعابات و لعوقات و حبوب كه در بحث سرفه مذكور شد بايد كرد ادويه‌ى كه در اين محتاج‌اليه‌اند قابض‌اند مثل گل شاموس و گل ارمنى و غيره كه در قول مسيحى گذشت مفرد يا مركب به دستور دهند و به صورت تپ با شربت به يا حب الآس بدهند . و اگر از گل مختوم و صمغ عربى و اندك كافورجها ساخته در دهن دارند بهتر باشد . و اگر تپ زائل شود و هنوز نفث الدم باقى باشد غذا پاچه‌ى حملان و بيضه‌ى مرغ نيمبرشت و رشته كه در روى عدس و حب الآس پخته باشند و دوغ گاو و شيره‌ى گاو جوشانيده بايد داد و شير خام ضرر دارد و ماهى تازه خر دو گوشت تيمود و راج و قطا موافق باشد زيرا كه از اين گوشت ها خون كمتر تولد كند و پوست انار خاك كندر مازو آرد جو گلنار گرد آسيا برگ مورد اطراف انگور خرما قسب همه را كوفته بپزند تا چون عصيده شود و روغن گل يا روغن مورد آميخته بر سينه ضماد نمايند . و اگر سببش حدت خون باشد رعايت علاج كلى در فصد و جذب ماده به دلك و شد اطراف و حقنه نرم بايد كرد . و اگر حاجت تليين طبع باشد مسهل نرم از بنفشه و سپستان و خيارشنبر زنجبين و مانند آن بدهند و كشكاب به آب كدوى تر يا به آب عنب الثعلب و سرطان پخته بدهند و لعاب اسپغول به حلاب خام بنوشند و آب بارتنگ و آب عصى الراعى و آب خيار و شيره‌ى تخم خرفه با شكر و كذا شربت خشخاش و شربت بنفشه دهند و همه تدبير چنان بايد كه تيزى خون زائل كند